Tòa nhà lớn trong khuôn viên Tòa tổng giám mục

Một trong những công trình cổ nhất có giá trị về mặt lịch sử ở TPHCM là nhà chú Hỏa. Ngôi nhà này được một kiến trúc sư người Pháp thiết kế, hoàn tất thi công vào năm 1925. Đây là ngôi nhà có diện tích khá lớn, được xây dựng theo kiểu kiến trúc pha trộn giữa hai phong cách Á-Âu. Những năm nửa đầu thế kỷ 20, chú Hỏa là một trong những người giàu có nhất ở Sài Gòn. Ngoài ngôi nhà của gia đình, ông còn xây dựng nhiều công trình khác với kiến trúc đặc biệt và còn sử dụng đến ngày nay. Tọa lạc ở trung tâm Sài Gòn, nhà chú Hỏa có một khoảng sân rộng mát với những cây cổ thụ bao quanh. Bước lên những bậc tam cấp được xây hai bên của cửa chính là khoảng không gian rộng của một tiền sảnh lớn. Các ô cửa sổ vòng cung, kiểu kiến trúc đặc trưng của phong cách baroque. Được thiết kế cao ráo nên không khí của tất cả các gian phòng đều thoáng mát. Hiện nay, nhà chú Hỏa được sử dụng để làm Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM. Nơi đây lưu giữ nhiều tác phẩm nghệ thuật tranh, tượng quý của Việt Nam. Tầng hai của tòa nhà trưng bày nhiều bức tranh độc nhất vô nhị, có giá trị rất lớn về mặt lịch sử. Tầng ba là nơi lưu giữ rất nhiều bức tượng qua nhiều thời kỳ. Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM cũng là nơi đã tổ chức rất nhiều cuộc triển lãm mỹ thuật đương đại, được nhiều du khách nước ngoài chú ý ghé thăm. Gần 100 năm tồn tại, nhà chú Hỏa vẫn giữ nguyên nét kiến trúc ban đầu. Từ nhà chú Hỏa nhìn ra chợ Bến Thành, bao quát tầm mắt là rất nhiều công trình kiến trúc Sài Gòn xưa vẫn còn hiện diện. Giá trị về mặt kiến trúc cùng với thời gian tồn tại lâu năm của ngôi nhà, cộng với tính nghệ thuật cao của các cuộc triển lãm gần đây đã làm dày thêm dấu ấn của ngôi nhà chú Hỏa - Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM trong lòng người dân thành phố và cả nước.

Tọa lạc trong khuôn viên Tòa tổng giám mục (180 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3, TPHCM) là một ngôi nhà mà theo đánh giá của nhiều chuyên gia là ngôi nhà cổ nhất Sài Gòn. Theo tư liệu lịch sử, căn nhà này được Nguyễn Ánh, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn cho xây dựng vào năm 1790 để cho một mục sư trú ngụ. Khởi thủy, ngôi nhà này nằm trong khu vực Thảo Cầm Viên, gần kênh Thị Nghè. Sau khi vị mục sư mất, nhà này để trống, đóng cửa. Trong triều đại Tự Đức, ngôi nhà được chuyển lại cho Tòa tổng giám mục và di chuyển về đường Alexandre De Rhodes. Năm 1900, ngôi nhà được chuyển về địa điểm hiện tại. Nhà được xây dựng theo kiểu nhà rường của người Huế, có ba gian hai chái, mái ngói lợp âm dương. Ngôi nhà chủ yếu được làm từ những loại gỗ quý, với các đường nét chạm khắc rất công phu. Ngôi nhà không cao nhưng lại luôn mát rượi nhờ những vách gỗ mỏng như một hệ thống thông gió tự nhiên. Hiện, căn nhà này được sử dụng làm nhà nguyện. Tòa tổng giám mục thường xuyên chăm sóc, tu sửa căn nhà. Nằm giữa không gian rộng và đẹp với những cây cổ thụ cao vút, thanh bình trong Tòa tổng giám mục, căn nhà nguyện thực sự là một điểm nhấn đặc sắc về mặt kiến trúc. Bên cạnh căn nhà gỗ quý giá còn có một tòa nhà lớn mang nét kiến trúc độc đáo của Pháp, tô đậm vẻ thâm trầm cho khuôn viên này. Một buổi chiều cuối tuần, ghé đến thăm căn nhà cổ quý giá này, giữa không gian vọng tiếng gió thoảng về, những giáo dân ngồi trên các băng ghế gỗ trong nhà nguyện bình yên nguyện cầu những điều hạnh phúc.

Nhà chú Hỏa, nay là Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM

Nằm sâu trong một con đường đất nhỏ ở khu phố 3, phường Tăng Nhơn Phú A, Q9 có một ngôi nhà được xây dựng từ nửa cuối thế kỷ 19 của gia đình ông Nguyễn Minh Chính. Căn nhà có kiến trúc kiểu Nam Bộ xưa. Nằm trên khuôn viên hơn 4.000m2, đây là một công trình kiến trúc xưa còn sót lại, rất quý hiếm ở TPHCM. Bước qua cánh cổng sắt rỉ rét mới được làm sau này, vào trong khuôn viên căn nhà, một thế giới văn hóa Nam Bộ xưa dường như hiển hiện ngay trước mắt người xem. Ngôi nhà ba gian hai chái này chủ yếu được làm từ nhiều loại gỗ quý, với những đường nét chạm khắc rất tinh xảo. Hoa văn chạm trổ trên cửa, liễn là các loại cây trái đặc trưng của Nam Bộ. Những cây cột to, đen láng, mái ngói âm dương nâu thẫm, với gian nhà phụ vòng ra phía sau tạo thành cụm công trình sinh hoạt rất đầm ấm của gia đình quyền quý xưa. Phía trước ngôi nhà còn pha trộn hoa văn của Pháp trên các bức tường chứng tỏ chủ nhân cũng là người biết tiếp thu những nét kiến trúc độc đáo, tinh tế. Các hoa văn chạm trổ qua bao mưa nắng thời gian vẫn giữ nguyên sự bền chắc. Những điều này cộng với các đường nét kiến trúc goutique đặc trưng của Pháp tạo nên vẻ đẹp hiếm có cho ngôi nhà. Căn nhà này do ông Nguyễn Văn Giác - ông nội của ông Nguyễn Minh Chính - xây dựng trong một khoảng thời gian rất ngắn. Hiện nay, ngôi nhà đã xuống cấp trầm trọng, cần được tu bổ để giữ gìn nét xưa Sài thành trong lòng người dân thành phố.

Nằm trong cụm những ngôi nhà cổ hiếm hoi còn sót lại ở phường Tăng Nhơn Phú A còn có căn nhà của ông Huỳnh Văn Thời. Tọa lạc giữa một vườn cây trái sum suê, ngôi nhà này đã trên 150 năm tuổi. Ông Thời cho biết, căn nhà này ông cố nội của ông xây dựng, tính đến nay đã có bốn thế hệ con cháu cư ngụ tại đây. Ngôi nhà có cấu trúc theo dạng chữ Đinh (giống với lối kiến trúc của đình làng cổ Nam Bộ), được xây dựng trên diện tích hơn 200m2, ba gian, hai chái. Kiểu nhà chữ Đinh có hai căn liền kề, vuông góc với nhau, căn nhà trên nằm ngang và là căn nhà chính, quan trọng. Nơi đây dùng làm nơi thờ cúng tổ tiên. Căn nhà dưới nằm dọc, có diện tích nhỏ hơn, dùng làm nơi sinh hoạt chung của gia đình. Cửa của nhà trên và nhà dưới mở ra cùng một hướng tạo sự đồng nhất cho ngôi nhà. Mái ngói âm dương phủ lên một màu nâu trầm giữa vườn cây lá xanh tươi. Một trong những đặc điểm quý trong ngôi nhà là có 60 cây cột tròn bằng gỗ lim. Đến thời điểm hiện tại còn giữ lại được 50 cây, mười cây cột ở phía trước nhà đã bị mối mọt hư hỏng, phải thay bằng cột bê-tông. Các cây kèo trên nóc nhà làm bằng cây dầu, cây sao, bằng lăng. Khuôn viên nhà thoáng mát, nhiều cửa. Tuy là nhà cổ có giá trị quý hiếm nhưng ngôi nhà của ông Thời cũng đã xuống cấp, ngập nước gần hai năm nay, nhiều mối mọt. Ngôi nhà này nếu muốn bảo tồn cần sớm có kế hoạch chi tiết và kịp thời để giữ lại giá trị cổ xưa của nó.
Trải qua thời gian, những ngôi nhà có kiểu kiến trúc độc đáo dường như đã nhuốm màu xưa cũ, đứng thâm trầm, mang dấu ấn cuộc sống một thời đã đi qua. Nét xưa độc đáo của những ngôi nhà này đã thể hiện sự tài hoa của những nghệ nhân mấy trăm năm trước. Bảo tồn những ngôi nhà này cũng là bảo tồn nét văn hóa xưa còn lưu giữ lại.